อาการทางจิต (Psychosis) อาการ สาเหตุ และการรักษา
หูแว่ว เห็นภาพหลอน หลงผิด หวาดระแวง เชื่อว่ามีคนจะทำร้าย หรือพูดจาสับสน อาการเหล่านี้อาจเรียกรวม ๆ ว่า “อาการทางจิต” (Psychosis)
Psychosis เป็นคำที่ใช้อธิบาย กลุ่มอาการ ไม่ใช่ชื่อโรค ดังนั้น การมีอาการทางจิตไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยจะเป็นโรคจิตเภท (Schizophrenia) เสมอไป
อาการทางจิตสามารถเกิดได้จากหลายโรคและหลายสาเหตุ เช่น โรคอารมณ์สองขั้วที่มีอาการทางจิต (Bipolar Disorder with Psychotic Features), Schizoaffective Disorder, โรคจิตระยะสั้น (Brief Psychotic Disorder), โรคหลงผิด (Delusional Disorder), โรคจิตเภท (Schizophrenia), อาการทางจิตจากสารเสพติดหรือยา (Substance/Medication-Induced Psychotic Disorder) รวมถึงโรคทางกายบางชนิด
แม้ผู้ป่วยสองคนจะมีอาการเหมือนกัน เช่น “หูแว่ว” หรือ “หวาดระแวง” แต่โรคที่อยู่เบื้องหลังอาจแตกต่างกัน และวิธีรักษาก็อาจแตกต่างกันด้วย
ดังนั้น เมื่อพบอาการทางจิต สิ่งสำคัญคือ การพบจิตแพทย์เพื่อประเมินว่าอาการเกิดจากอะไร วินิจฉัยโรคให้ถูกต้อง และวางแผนการรักษาให้เหมาะกับสาเหตุ
อาการทางจิต (Psychosis) คืออะไร?
อาการทางจิต (Psychosis) เป็นกลุ่มอาการที่มีความผิดปกติของการรับรู้ ความคิด หรือการตีความความเป็นจริง
ผู้ป่วยอาจมีอาการ เช่น
- หูแว่วหรือประสาทหลอน (Hallucinations) เช่น ได้ยินเสียงที่คนอื่นไม่ได้ยิน
- อาการหลงผิด (Delusions) เช่น เชื่ออย่างมากว่ามีคนกำลังติดตามหรือจะทำร้าย ทั้งที่ไม่มีหลักฐานสอดคล้องกับความเชื่อนั้น
- ความคิดหรือคำพูดไม่เป็นระเบียบ (Disorganized Thinking/Speech) เช่น พูดเปลี่ยนเรื่องไปมาจนคนฟังตามไม่ทัน
- พฤติกรรมไม่เป็นระเบียบอย่างมาก (Grossly Disorganized Behavior) เช่น มีพฤติกรรมผิดไปจากเดิมอย่างชัดเจนจนกระทบต่อการใช้ชีวิตหรือการดูแลตนเอง
คำเหล่านี้เป็นศัพท์ทางการแพทย์ที่ใช้อธิบายลักษณะของอาการ แต่ ยังไม่ได้บอกว่าอาการเกิดจากโรคอะไร
อาจเปรียบเทียบง่าย ๆ กับคำว่า “ไข้”
ไข้เป็นอาการ ไม่ใช่ชื่อโรค คนสองคนที่มีไข้เหมือนกันอาจมีโรคคนละชนิด จึงต้องตรวจหาสาเหตุก่อนจึงจะรักษาได้ถูกต้อง
อาการทางจิตก็เช่นเดียวกัน
คนหนึ่งอาจหูแว่วจากโรคจิตเภท อีกคนอาจมีอาการหูแว่วร่วมกับโรค Bipolar ขณะที่อีกคนอาจมีอาการหลังใช้สารเสพติด
ดังนั้น Psychosis เป็นจุดเริ่มต้นของการหาสาเหตุ ไม่ใช่ข้อสรุปของการวินิจฉัย
อาการทางจิต มีอะไรบ้าง?
อาการหลงผิด (Delusions) คืออะไร?
Delusion หรืออาการหลงผิด คือความเชื่อที่ผู้ป่วยยึดถืออย่างมาก แม้จะมีข้อมูลหรือหลักฐานที่ไม่สอดคล้องกับความเชื่อนั้น และความเชื่อนั้นไม่สามารถอธิบายได้จากความเชื่อทางศาสนา วัฒนธรรม หรือบริบทที่บุคคลนั้นอยู่
ตัวอย่างเช่น
- เชื่อว่ามีคนกำลังสะกดรอยตาม
- เชื่อว่ามีคนต้องการทำร้ายหรือวางยาพิษ
- เชื่อว่ามีคนแอบติดกล้องเพื่อเฝ้าดู
- เชื่อว่าข่าวหรือรายการโทรทัศน์กำลังส่งข้อความถึงตนเองโดยเฉพาะ
- เชื่อว่าตนเองมีอำนาจหรือความสามารถพิเศษอย่างไม่สอดคล้องกับความเป็นจริง
สำหรับผู้ป่วย ความเชื่อเหล่านี้อาจรู้สึกเป็นเรื่องจริงมาก จึงไม่ใช่เพียงการ “คิดมาก” หรือการตั้งใจแต่งเรื่องขึ้นมา
ประสาทหลอน (Hallucinations) คืออะไร?
Hallucination หรือประสาทหลอน คือการรับรู้สิ่งต่าง ๆ ในลักษณะคล้ายการรับรู้จริง ทั้งที่ไม่มีสิ่งเร้าภายนอกที่สอดคล้องกับการรับรู้นั้น
ตัวอย่างที่คนทั่วไปคุ้นเคยคือ หูแว่ว เช่น ได้ยินเสียงเรียกชื่อ เสียงคนพูดถึงตนเอง เสียงวิจารณ์ หรือเสียงสั่งให้ทำบางอย่าง ทั้งที่คนรอบข้างไม่ได้ยิน
นอกจากนี้อาจพบการเห็นภาพหลอน หรือประสาทหลอนผ่านการรับรู้ด้านอื่นได้
ความคิดหรือคำพูดไม่เป็นระเบียบ คืออะไร?
หมายถึงรูปแบบความคิดที่สามารถสังเกตได้จากการพูด เช่น เปลี่ยนจากเรื่องหนึ่งไปอีกเรื่องหนึ่งจนความเชื่อมโยงไม่ชัดเจน ตอบไม่ตรงกับคำถาม หรือพูดสับสนมากจนคนฟังเข้าใจได้ยาก
อาการนี้แตกต่างจากการพูดเร็วเพราะตื่นเต้นหรือพูดวกวนเป็นครั้งคราว เพราะแพทย์ต้องพิจารณารูปแบบ ความรุนแรง และอาการอื่นที่เกิดร่วมกัน
มีอาการทางจิต ไม่ได้แปลว่าเป็นโรคจิตเภทเสมอไป
การมีอาการ หูแว่ว หลงผิด หรือหวาดระแวง ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าเป็นโรคจิตเภท
จิตแพทย์ต้องประเมินว่าอาการเหล่านั้นเกิดขึ้นในบริบทของโรคหรือสาเหตุใด เพราะอาการทางจิตสามารถพบได้ในหลายโรค เช่น
โรคอารมณ์สองขั้วที่มีอาการทางจิต
(Bipolar Disorder with Psychotic Features)
Bipolar Disorder หรือโรคอารมณ์สองขั้ว เป็นโรคที่มีความผิดปกติของอารมณ์ โดยผู้ป่วยอาจมีช่วงอารมณ์ผิดปกติที่เรียกว่า Mania
Mania ไม่ได้หมายถึงเพียง “อารมณ์ดี” แต่เป็นช่วงที่อารมณ์คึกคักหรือหงุดหงิดมากผิดปกติ ร่วมกับอาการอื่น เช่น นอนน้อยแต่ไม่รู้สึกเพลีย พูดมาก ความคิดแล่นเร็ว มั่นใจในตัวเองมากผิดปกติ หรือทำกิจกรรมและพฤติกรรมเสี่ยงเพิ่มขึ้น
ในผู้ป่วย Bipolar บางราย อาการทางอารมณ์ที่รุนแรงสามารถเกิดร่วมกับ อาการทางจิต เช่น หลงผิดหรือประสาทหลอนได้
ดังนั้น หากผู้ป่วยมีทั้งอาการทางจิตและอาการ Mania จิตแพทย์ต้องประเมินความสัมพันธ์ระหว่างอาการทั้งสองเพื่อให้การวินิจฉัยและการรักษาถูกต้อง
Schizoaffective Disorder คืออะไร?
Schizoaffective Disorder เป็นโรคทางจิตเวชที่มีทั้งอาการในกลุ่มโรคจิต เช่น หลงผิดหรือประสาทหลอน และมีช่วงอาการทางอารมณ์ เช่น Mania หรือซึมเศร้าอย่างชัดเจน
การวินิจฉัยโรคนี้ค่อนข้างซับซ้อน เพราะจิตแพทย์ต้องพิจารณา ลำดับเวลาและความสัมพันธ์ระหว่างอาการทางจิตกับอาการทางอารมณ์ ไม่สามารถวินิจฉัยจากการเห็นว่าผู้ป่วย “หูแว่วและอารมณ์แปรปรวน” เพียงเท่านั้น
โรคจิตระยะสั้น (Brief Psychotic Disorder) คืออะไร?
Brief Psychotic Disorder เป็นโรคที่มีอาการทางจิตเกิดขึ้นในช่วงเวลาสั้น เช่น หลงผิด ประสาทหลอน หรือความคิดและคำพูดไม่เป็นระเบียบ
ตามเกณฑ์ DSM-5-TR อาการต้องเกิดขึ้นอย่างน้อย 1 วัน แต่ไม่ถึง 1 เดือน และท้ายที่สุดผู้ป่วยกลับไปสู่ระดับการทำหน้าที่เดิม
DSM-5-TR คืออะไร?
DSM-5-TR ย่อมาจาก Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision เป็นคู่มือเกณฑ์การวินิจฉัยโรคทางจิตเวชที่จัดทำโดยสมาคมจิตแพทย์อเมริกัน (American Psychiatric Association) และเป็นหนึ่งในระบบเกณฑ์ที่จิตแพทย์และบุคลากรด้านสุขภาพจิตใช้ประกอบการวินิจฉัยและสื่อสารเกี่ยวกับโรคทางจิตเวช
ดังนั้น เวลาบทความระบุว่า “ตามเกณฑ์ DSM-5-TR” หมายถึงกำลังอ้างถึงเกณฑ์การวินิจฉัยในคู่มือนี้ ไม่ได้หมายความว่าการอ่านเกณฑ์แล้วสามารถวินิจฉัยตนเองได้
โรคหลงผิด (Delusional Disorder) คืออะไร?
Delusional Disorder หรือโรคหลงผิด เป็นโรคที่มีอาการหลงผิดเป็นอาการสำคัญ เช่น เชื่อว่าถูกปองร้าย ถูกติดตาม คู่รักนอกใจ หรือมีบุคคลอื่นหลงรักตนเอง
ตามเกณฑ์ DSM-5-TR อาการหลงผิดต้องมีอยู่อย่างน้อย 1 เดือน และต้องพิจารณาเกณฑ์อื่นร่วมด้วย
ผู้ป่วยบางรายอาจยังพูดคุย ทำงาน หรือใช้ชีวิตในด้านที่ไม่เกี่ยวข้องกับความหลงผิดได้ค่อนข้างปกติ จึงอาจทำให้ครอบครัวสังเกตอาการได้ยาก
โรคจิตเภท (Schizophrenia) คืออะไร?
Schizophrenia หรือโรคจิตเภท เป็นโรคทางจิตเวชที่สามารถมีอาการหลายด้าน เช่น หลงผิด ประสาทหลอน ความคิดหรือคำพูดไม่เป็นระเบียบ พฤติกรรมผิดปกติ และอาการด้านลบ
อาการด้านลบ (Negative Symptoms) หมายถึงความสามารถหรือการแสดงออกบางอย่างที่ลดลงจากเดิม เช่น แสดงอารมณ์ทางสีหน้าลดลง พูดน้อยลง หรือขาดแรงจูงใจในการทำสิ่งต่าง ๆ
การวินิจฉัย Schizophrenia ไม่ได้พิจารณาเพียงว่า “มีหูแว่วหรือไม่” แต่ต้องประเมินชนิดของอาการ ระยะเวลา การทำหน้าที่ในชีวิต และแยกโรคหรือสาเหตุอื่นออกตามเกณฑ์การวินิจฉัย
อาการทางจิตจากสารเสพติดหรือยา
(Substance/Medication-Induced Psychotic Disorder) คืออะไร?
หมายถึงอาการทางจิต เช่น หลงผิดหรือประสาทหลอน ที่มีความสัมพันธ์กับการใช้สารเสพติด ภาวะมึนเมา การถอนสารบางชนิด หรือการได้รับยาบางประเภท
ตัวอย่างเช่น สารกระตุ้นในกลุ่มแอมเฟตามีนและเมทแอมเฟตามีน ซึ่งเกี่ยวข้องกับยาบ้าและยาไอซ์ สามารถสัมพันธ์กับอาการหูแว่ว หลงผิด และหวาดระแวงได้
แต่การที่ผู้ป่วยใช้สารเสพติดและมีอาการหูแว่ว ไม่ได้แปลว่าอาการทั้งหมดเกิดจากสารเสพติดโดยอัตโนมัติ เพราะผู้ป่วยอาจมีโรคทางจิตเวชเกิดร่วมด้วย
จิตแพทย์จึงต้องประเมินลำดับเวลา เช่น เริ่มใช้สารเมื่อใด อาการเริ่มเมื่อใด เคยมีอาการก่อนใช้สารหรือไม่ และอาการดำเนินต่อไปอย่างไรหลังหยุดสาร
ทำไมต้องให้จิตแพทย์วินิจฉัย?
เพราะ อาการเหมือนกัน ไม่ได้หมายความว่าเป็นโรคเดียวกัน
ตัวอย่างเช่น ผู้ป่วย 4 คนมีอาการหูแว่วเหมือนกัน
คนแรกอาจเป็น Bipolar Disorder with Psychotic Features
คนที่สองอาจเป็น Schizophrenia
คนที่สามอาจมี Substance/Medication-Induced Psychotic Disorder
ส่วนคนที่สี่อาจมีโรคทางกายหรือสาเหตุอื่นที่ทำให้เกิดอาการทางจิต
แม้อาการที่ครอบครัวเห็นจะคล้ายกัน แต่ การวินิจฉัย การรักษา และการติดตามอาจแตกต่างกัน
จิตแพทย์จึงต้องประเมินทั้ง
- อาการทางจิตมีลักษณะอย่างไร
- เริ่มมีอาการเมื่อใด
- เป็นมานานเท่าใด
- มีอาการ Mania หรือซึมเศร้าร่วมด้วยหรือไม่
- เคยมีอาการแบบนี้มาก่อนหรือไม่
- การเรียน การทำงาน และการดูแลตนเองเปลี่ยนไปอย่างไร
- มีการใช้สารเสพติดหรือไม่
- กำลังใช้ยาชนิดใด
- มีโรคทางกายหรืออาการทางระบบประสาทหรือไม่
- มีความเสี่ยงต่อการทำร้ายตนเองหรือผู้อื่นหรือไม่
บางครั้ง การพบจิตแพทย์ครั้งแรกยังไม่สามารถสรุปการวินิจฉัยสุดท้ายได้ เพราะโรคบางชนิดต้องอาศัยข้อมูลเรื่องระยะเวลาและการดำเนินของอาการ
แพทย์จึงอาจรักษาอาการที่กำลังเกิดขึ้นก่อน พร้อมติดตามอาการอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้สามารถวินิจฉัยและวางแผนการรักษาได้เหมาะสมมากขึ้น
อาการทางจิต รักษาอย่างไร?
การรักษาอาการทางจิตไม่ได้มีสูตรเดียวสำหรับทุกคน เพราะต้องรักษาทั้ง อาการที่กำลังเกิดขึ้นและโรคหรือสาเหตุที่อยู่เบื้องหลัง
จิตแพทย์อาจพิจารณา ยาต้านโรคจิต (Antipsychotic Medication) เพื่อช่วยควบคุมอาการ เช่น หลงผิด ประสาทหลอน หรือความผิดปกติทางความคิด ตามความเหมาะสม
แต่ยาต้านโรคจิตไม่ได้ตอบคำถามทั้งหมดว่า “ผู้ป่วยเป็นโรคอะไร”
ตัวอย่างเช่น หากเป็น Bipolar Disorder การรักษาต้องคำนึงถึงอาการทางอารมณ์ด้วย หากอาการสัมพันธ์กับสารเสพติด ต้องดูแลปัญหาการใช้สารร่วมด้วย หรือหากอาการเกิดจากโรคทางกาย ก็ต้องรักษาสาเหตุทางกายนั้น
นี่จึงเป็นเหตุผลว่า การวินิจฉัยที่ถูกต้องมีความสำคัญต่อการเลือกการรักษาที่เหมาะสม
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับอาการทางจิต (Psychosis)
Psychosis เป็นโรคหรือไม่?
ไม่ใช่ Psychosis เป็นคำที่ใช้อธิบายกลุ่มอาการทางจิต ไม่ใช่ชื่อโรค จึงต้องประเมินต่อว่าอาการนั้นเกิดจากโรคหรือสาเหตุใด
DSM คืออะไร?
DSM เป็นคู่มือเกณฑ์การวินิจฉัยโรคทางจิตเวชที่จัดทำโดยสมาคมจิตแพทย์อเมริกัน ฉบับปัจจุบันที่กล่าวถึงในบทความนี้คือ DSM-5-TR จิตแพทย์ใช้เกณฑ์เหล่านี้ร่วมกับการซักประวัติ ตรวจอาการ ประเมินการดำเนินโรค และข้อมูลทางการแพทย์อื่น ไม่ได้ใช้เพียงการเช็กลิสต์อาการเพื่อวินิจฉัย
หูแว่ว แปลว่าเป็นโรคจิตเภทหรือไม่?
ไม่จำเป็น หูแว่วเป็นอาการที่สามารถพบได้จากหลายสาเหตุ การวินิจฉัยต้องดูอาการอื่น ระยะเวลา อาการทางอารมณ์ สารเสพติด ยา และสุขภาพร่างกายร่วมด้วย
Mania คืออะไร?
Mania คือช่วงที่อารมณ์และระดับพลังงานเพิ่มขึ้นหรือหงุดหงิดผิดปกติอย่างชัดเจน อาจมีอาการนอนน้อยแต่ไม่เพลีย พูดมาก ความคิดแล่นเร็ว มั่นใจในตนเองมากผิดปกติ หรือทำพฤติกรรมเสี่ยงเพิ่มขึ้น เป็นอาการสำคัญที่พบใน Bipolar Disorder
อาการทางจิตรักษาหายไหม?
ขึ้นอยู่กับโรคหรือสาเหตุที่ทำให้เกิดอาการ บางโรคมีอาการช่วงสั้น ขณะที่บางโรคจำเป็นต้องรักษาและติดตามต่อเนื่อง จึงต้องวินิจฉัยสาเหตุให้ถูกต้องก่อนประเมินการดำเนินโรคของผู้ป่วยแต่ละคน
ทำไมบางครั้งจิตแพทย์ยังไม่บอกว่าเป็นโรคอะไรตั้งแต่ครั้งแรก?
เพราะโรคทางจิตเวชบางชนิดมีอาการช่วงแรกคล้ายกัน และการแยกโรคต้องอาศัยระยะเวลา ลำดับการเกิดอาการ และการติดตามการดำเนินโรค การยังไม่รีบสรุปโรคตั้งแต่ครั้งแรกจึงอาจเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการวินิจฉัยที่รอบคอบ
ปรึกษาอาการทางจิต (Psychosis) ที่ Piti Clinic
หากคุณหรือคนใกล้ตัวเริ่มมี หูแว่ว เห็นภาพหลอน หลงผิด หวาดระแวง พูดสับสน หรือพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมอย่างชัดเจน ไม่จำเป็นต้องพยายามตัดสินด้วยตนเองว่าเป็น Bipolar, Schizophrenia หรือโรคใด
Psychosis เป็นอาการ ไม่ใช่ชื่อโรค และอาการทางจิตสามารถเกิดได้จากหลายสาเหตุ การวินิจฉัยโดยจิตแพทย์จึงเป็นขั้นตอนสำคัญที่จะช่วยให้รักษาได้ตรงกับโรคและสาเหตุ
ที่ Piti Clinic จิตแพทย์สามารถประเมินรูปแบบและระยะเวลาของอาการ อาการทางอารมณ์ การนอน การใช้สารเสพติดหรือยา สุขภาพร่างกาย และผลกระทบต่อชีวิต เพื่อช่วยวินิจฉัยและวางแผนการรักษาให้เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละคน