ย้ำคิดย้ำทำและพฤติกรรมซ้ำ

กลุ่มนี้คืออะไร

ภาวะในกลุ่มนี้มีลักษณะร่วมกันคือ “วงจรที่หยุดยาก” ไม่ว่าจะเป็นความคิดที่ผุดขึ้นมาซ้ำ ๆ ทั้งที่ไม่ต้องการ พฤติกรรมที่ต้องทำซ้ำเพื่อคลายความไม่สบายใจ หรือการกระทำต่อร่างกายตัวเองที่รู้ตัวบ้างไม่รู้ตัวบ้าง

โรคย้ำคิดย้ำทำ (OCD) เป็นภาวะที่รู้จักกันมากที่สุด คนที่เป็นมักมีความคิดกังวลรบกวน เช่น กลัวสกปรก กลัวลืมปิดแก๊ส กลัวทำร้ายคนอื่นทั้งที่ไม่อยากทำ และต้องทำบางอย่างซ้ำ เช่น ล้างมือ ตรวจสอบ นับ หรือจัดของ เพื่อให้ความกังวลลดลงชั่วคราว ส่วนโรคดึงผมและโรคแกะผิวหนังเป็นพฤติกรรมซ้ำต่อร่างกายที่หยุดยากจนเกิดร่องรอยที่เห็นได้ และโรคหมกมุ่นกับรูปลักษณ์ของตนเองคือการกังวลกับ “ข้อบกพร่อง” ของหน้าตาหรือร่างกายที่คนอื่นแทบมองไม่เห็น จนส่องกระจก เปรียบเทียบ หรือหลีกเลี่ยงการออกไปพบผู้คน

ภาวะเหล่านี้ต่างจากนิสัยเจ้าระเบียบหรือความคิดมากทั่วไปตรงที่มันกินเวลา สร้างความทุกข์ และคนที่เป็นมักอยากหยุดแต่ทำไม่ได้ด้วยตัวเอง

สัญญาณที่ควรมาปรึกษา

• ความคิดหรือภาพที่ไม่ต้องการผุดขึ้นซ้ำ ๆ จนต้องทำบางอย่างเพื่อให้สบายใจ และใช้เวลาไปกับสิ่งนี้วันละหลายชั่วโมง
• ตรวจสอบ ล้าง จัด หรือนับซ้ำจนสาย ออกจากบ้านไม่ทัน หรือทำงานไม่เสร็จ
• ดึงผม แกะผิว หรือกัดเล็บจนมีรอยผมบาง แผล หรือรอยแผลเป็น และพยายามหยุดแล้วหลายครั้ง
• ใช้เวลามากกับการส่องกระจก แต่งหน้า หรือปกปิดจุดที่กังวล จนหลีกเลี่ยงการออกไปข้างนอกหรือถ่ายรูป
• คนใกล้ตัวต้องเข้าร่วมพิธีกรรม เช่น ตอบคำถามเดิมซ้ำ ๆ หรือช่วยตรวจสอบให้
• รู้สึกอับอายกับพฤติกรรมเหล่านี้จนไม่กล้าเล่าให้ใครฟัง

เราช่วยอย่างไร

จิตแพทย์จะช่วยประเมินว่าอาการเป็นภาวะใดในกลุ่มนี้ และมีภาวะร่วม เช่น ความวิตกกังวลหรือซึมเศร้าหรือไม่ เพราะพบร่วมกันได้บ่อยและมีผลต่อการวางแผนดูแล

การรักษาในกลุ่มนี้มีทั้งการใช้ยาและจิตบำบัดที่ออกแบบมาเฉพาะ โดยเฉพาะการบำบัดที่ฝึกให้ค่อย ๆ เผชิญกับสิ่งที่กังวลโดยไม่ต้องทำพฤติกรรมตอบสนอง ซึ่งเป็นแนวทางที่มีหลักฐานรองรับสำหรับโรคย้ำคิดย้ำทำ ส่วนพฤติกรรมซ้ำต่อร่างกายจะเน้นการฝึกรู้ตัวและหาพฤติกรรมทดแทน แผนการดูแลจะปรับตามอาการและจังหวะของแต่ละคน

การมาปรึกษาไม่ได้แปลว่าคุณ “แปลก” ภาวะเหล่านี้พบได้บ่อยกว่าที่คิด และดีขึ้นได้เมื่อได้รับการดูแลที่ถูกทาง